حاكم بودم به من خبر دادند كه شخصى از شاهزادگان روسى كه آريل « 1 » نام دارد به اين شهر سياحت آمده و بمساجد تارىخانه رفته و از جائى يك آجر كاشى دزديده و از تارىخانه نقشه برداشته است من فورا به اين سيّاح و مسافر روسى كاغذى نوشتم كه شما بدون اطلاع و همراهى حكومت بنظارهء معابد قديمهء اهل ايران رفته‌ايد بچه جرئت اين كار را كرده‌ايد . اگر از ملت گزندى بشما ميرسيد كى جواب ميداد جز آنكه شما مأخوذ و مسئول دولت بوديد . فورا مسيو آريل جوابى نوشته و معذرت از اين كار خواسته . نگاشته بود كه من الآن خدمت ميرسم و زبانى معذرت ميخواهم بعد از لمحه‌اى مسيو آريل نزد من آمد و معذرت خواست من از او درگذشتم . ( و در باب تارىخانه صحبت كردم . او گفت من نقاش خوبى هستم . و از روى خطوط اين مناره عينا نقشه برداشتم و كنون ميگويم كه بناى اين معبد كه تارىخانه است با بناى اين مناره از پنجهزار سال قبل است و طرز بناى تارىخانه طورى است كه يا اين بنا را از روى بناى مكه ساخته‌اند يا آنكه بناى مكه را از روى اين بنا برداشته‌اند انتهى . ) من خلاصهء بيانات صولت نظام را در اين‌جا نگاشتم و ابدا نميگويم كه اين بنا از ابنيهء پنجهزار سال قبل است ولى همينقدر گويم كه بناى تارىخانه قبل از اسلام است و آن را مسلمانان چندى جزء معابد خود قرار داده و بعد در حوادث چنگيزى خراب شده است . مرحوم محمد حسنخان صنيع الدوله - اعتماد السلطنه مؤلف مرآت البلدان ناصرى در جلد چهارم مرآت البلدان در باب جامع دامغان چنين مينويسد : « دو مسجد بسيار قديمى در دامغان هست كه بر هريك لفظ جامع صدق مينمايد . هر مسجدى داراى منار است . يكى از اين دو مسجد كه خراب و معروف بتارىخانه است ، اهالى گويند به حكم حضرت امير المؤمنين على ابن ابيطالب عليه السلام ساخته شده از اين مسجد حالا چند ستون باقى مانده است . » مرحوم اعتماد السلطنه اين دو مسجد را هيچ نديده . صورتى از مردم

--> ( 1 ) - آريل . با الف ممدوده و راء مضمومه و ياى مكسوره و لام ساكنه است . افضل الملك